काठमाडौँ- नेपालमा वसन्त ऋतुको आगमनसँगै रङहरूको पर्व ‘होली’ को रौनक छाएको छ। तर, एउटै मुलुक र एउटै राष्ट्रिय पर्व भए तापनि पहाडी भेग र तराई (मधेश) मा यो पर्व फरक-फरक दिनमा मनाइने गरिएको छ। आज पहाडी जिल्लाहरूमा रङ खेलेर फागु पूर्णिमा मनाइँदै गर्दा तराई भने भोलिको विशेष उत्सवको पर्खाइमा छ।

आखिर किन हुन्छ त यो समयको भिन्नता?

१. होलिका दहन र शास्त्रको साइनो
धर्मशास्त्रका जानकारहरूका अनुसार, होलिकालाई पूर्णिमाको राति दहन गरिन्छ। पहाडमा पूर्णिमाको दिनलाई नै मुख्य मानिन्छ भने तराईको सांस्कृतिक परम्परामा होलिका जलेको भोलिपल्ट अर्थात् ‘प्रतिपदा’ तिथिमा विजय उत्सव मनाउने चलन छ। तराईवासीहरू होलिका दहनको भोलिपल्ट बिहान त्यसको खरानी शरीरमा दलेर मात्र रङ खेल्न सुरु गर्छन्।

२. मिथिला परिक्रमाको विश्राम
तराईको होली जनकपुरको प्रसिद्ध १५ दिने ‘मिथिला मध्यमा परिक्रमा’ सँग जोडिएको छ। फागु पूर्णिमाको दिन यो परिक्रमा जनकपुर पुगेर सम्पन्न हुन्छ। हजारौँ श्रद्धालुहरू १५ दिनसम्म हिँडेर थकित हुने हुनाले, पूर्णिमाको दिन विश्राम गर्ने र त्यसको भोलिपल्ट मात्र धुमधामका साथ होली खेल्ने प्राचीन परम्परा रहिआएको छ।

३. सांस्कृतिक विविधताको पहिचान
पहाडमा ‘फागु’ को अर्थ रङसँग बढी जोडिन्छ भने तराईमा यसलाई ‘होरी’ वा ‘फगुवा’ भनिन्छ, जहाँ रङसँगै सामूहिक लोकगीत (जोगिरा) र व्यङ्ग्यको विशेष महत्त्व हुन्छ। यो भिन्नताले नेपालको भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधतालाई थप उचाइ दिएको छ।

“दिन फरक भए पनि उद्देश्य एउटै हो– आपसी सद्भाव र खुसी साटासाट गर्ने,” समाजशास्त्रीहरू भन्छन्।